LẮNG NGHE NHÀ PHỐ KỂ CHUYỆN ĐỜI

Nếu có một thước phim timelapse gói gọn dòng chảy thời gian của đô thị Việt Nam, hẳn ta có thể thấy rõ nhất những biến đổi của những mái nhà phố. Từ những biệt thự mái ngói cổ kính, đến những tòa chung cư hiện đại vị nhân sinh, thứ thay đổi không chỉ là bản vẽ hay trào lưu kiến trúc đơn thuần, mà ẩn trong đó còn là những câu chuyện về văn hóa, kinh tế và nếp sống.

Nếu xem một bộ phim và không rõ bối cảnh phim thuộc thời đại nào, ta không chỉ nhìn vào trang phục của diễn viên, lối thoại của nhân vật, mà còn nhìn vào những kiến trúc phía sau và đặc biệt là không gian ngôi nhà diễn ra câu chuyện trong kịch bản. Nhà ở luôn là một tấm gương phản chiếu những biến đổi rõ rệt nhất của văn hóa thời đại, và đặc biệt là nhà ở đô thị thì càng là một mẫu vật nhạy cảm hơn trước những đổi thay này. Khi ngắm nhìn lại những tấm ảnh xưa, hồi tưởng lại những ký ức của gian nhà hàng chục năm về trước, chúng ta sẽ nhận ra, mỗi căn nhà phố đều lưu trữ những dấu ấn đặc trưng nhất của văn hóa, lịch sử, kinh tế và thậm chí là nhân khẩu học.

Những cơ nghiệp kinh kỳ và truyền thống xưa trong lòng phố thị

Ngược dòng thời gian cả trăm năm trước, có lẽ thứ làm nên sự khác biệt lớn nhất giữa phố thị và làng quê chính là nghề buôn bán kinh doanh. Nhắc đến những đô thị lớn, điển hình như đất Thăng Long Tràng An, là nhắc đến ba sáu phố phường với những ngành nghề và mặt hàng kinh doanh đặc thù thành phường, thành hội. Ta có những con phố Hàng Ngang, Hàng Đào, với khu chợ Đồng Xuân tấp nập, có Hàng Mã với những món đồ thủ công từ giấy và rực rỡ mùa Trung thu. Mỗi một con phố không chỉ là khu dân cư, mà còn là một trung tâm thương mại, và mỗi một mái nhà không chỉ là nơi trú mưa che nắng, mà chính là cả một cơ nghiệp, là mặt tiền buôn bán, là kho bãi, là gia sản của cả một đời người.

Ngày ấy đất còn rộng, người còn thưa, diện tích mỗi căn nhà phố vẫn còn đủ để chia ra cho nhiều mục đích: mặt trước để kinh doanh, phía sau là nơi ở. Khi nhìn vào những căn nhà phố cổ ngày nay trước khi bị chia năm xẻ bảy, ta có thể hình dung một nếp sống quây quần khi nhiều thế hệ trong cùng một gia đình sống chung để hàng ngày cùng đỡ đần công việc buôn bán. Những ngôi nhà phố cổ ban đầu vẫn còn có một khoảng sân giữa để sinh hoạt, để cùng ăn bữa cơm tối, để trẻ nhỏ phá cỗ trông trăng.

                     Những khoảng sân như thế này từng là nơi lưu trữ những kỷ niệm quý báu của những gia đình phố thị

                                                                                               Ảnh: Cafebiz

Cũng nhờ lợi thế diện tích thời kỳ đầu mà nhà phố của thời xưa vẫn mang một số dáng dấp của mái nhà Việt tương tự như khu vực nông thôn, có thể chia thành nhiều gian, khu vệ sinh và nấu nướng nằm tách biệt, thậm chí còn có bể nước ngoài sân với bộ ghế mây tre hóng mát dưới bóng cây ăn trái. Nếu xem lại bộ phim điện ảnh kinh điển “Mùa Ổi” của đạo diễn Đặng Nhật Minh, ta có thể nhận ra rằng, vào những năm đầu thế kỷ 20, sân vườn vẫn chưa phải là một điều gì quá xa xỉ với những ngôi nhà phố. Trẻ con thành phố thời ấy vẫn còn biết trèo cây, vẽ số chơi nhảy ô ngay trong chính sân nhà mình. Những tổ ấm phố thị khi đó còn chưa được gọi bằng cái tên mỹ miều là “biệt thự phố cổ”, mà đơn giản, chúng chỉ là những căn nhà thôi. Những căn nhà có khi chỉ xây lên đến tầng hai là đã đủ cao, đã để cho những thế hệ lớn lên nơi ấy phóng tầm mắt nhìn ra thành phố mà lúc ấy đã là rộng lớn lắm, tận hưởng cái niềm tự hào hạnh phúc lắm vì được là một người thành thị.

Những kỳ vọng đổi mới và “nền văn minh” nhà ống

Sau giai đoạn đổi mới kinh tế đầu những năm 90, những đô thị lớn chứng kiến một làn sóng nhập cư mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Người ta rời khỏi làng xã, tìm đến phố thị không chỉ còn vì những khát vọng kinh doanh, mà còn bởi muôn màu muôn vẻ những cơ hội sự nghiệp rộng mở, của những vị trí đầy triển vọng chốn văn phòng, của chân trời kiến thức và thậm chí còn là cơ hội giao thương với bạn bè năm châu bốn bể.

Đây chính là giai đoạn mà một thế hệ người Hà Nội mới, người Sài Gòn mới được khai sinh. Không còn ưu tiên nhu cầu kinh doanh buôn bán, các gia đình tìm về những ngõ nhỏ để dựng xây tổ ấm, hình thành nên những khu dân cư, những tổ dân phố đông đúc và rộn rã tiếng cười sau giờ tan tầm. Ngày ấy, ô tô là phương tiện cực kỳ xa xỉ, sản nghiệp của cả gia đình đôi khi chỉ là một chiếc xe máy, vậy nên, nhà trong ngõ chỉ cần đủ rộng để hai xe máy tránh nhau ngược chiều đã là lý tưởng lắm rồi. Đất chật, người đông, những mảnh đất chỉ từ 30 đến 40 mét vuông có khi cũng đã đủ để đặt nền móng cho một tương lai ở miền đất mới. Để đầy đủ tiện nghi, phòng ốc cho một gia đình từ hai đến ba thế hệ, mỗi căn nhà phố trong ngõ khi ấy lại được tận dụng không gian chiều thẳng đứng để xây thêm 3-4 tầng, và từ đó, “nền văn minh nhà ống” đã được hình thành.

          Công thức “ngõ hẹp + nhà ống” có thể được nhìn nhận bao quát nhất từ trên cao, phản ánh mật độ dân cư của các đô thị lớn.                                                                                                                             Ảnh: CafeF

Những ngôi nhà ống đô thị giống như một chứng nhân lịch sử cho thời kỳ chuyển giao giữa những nếp sống cũ và những kỳ vọng mới. Đó là nơi người ta hiện thực hóa ước mong cả gia đình đông con nhiều cháu vẫn được sống quây quần bên nhau, nhưng vẫn đủ thực tế để chinh phục ước mơ lập nghiệp nơi thị thành đắt đỏ. Những ký ức của một thời kỳ kinh tế mới được hằn sâu trên từng bậc thềm xây cao để nước ngập mùa mưa không tràn vào, kèm với một con dốc để dắt xe máy mỗi sáng bận rộn. Những khoảng sân ngập bóng cây dần biến mất, nhưng những mộng mơ về tương lai và bầu trời được đẩy dần lên ban công và sân thượng, xen kẽ những sợi dây phơi quần áo với bể cá mini và một vài chậu hoa.

  Nhà ống giống như những bài toán kiến trúc theo chiều dọc, thử thách sự sáng tạo của kiến trúc sư để tận dụng ánh sáng và tìm không                                                                                    gian cho thiên nhiên – Ảnh: VOVTV

Kiến trúc nhà ống không còn cái lãng mạn tài tử của nhà cổ, nhưng nó lại là những mảnh ghép tạo nên một bức tranh đa sắc, phong phú và rực rỡ bậc nhất. Những đám rước dâu vẫn linh đình từ trong ngõ nhỏ, những ánh đèn khuya vẫn rực sáng cả một góc phố mỗi mùa ôn thi, bao đắng cay ngọt bùi vẫn xoay vần và nắng mưa vẫn phải dừng chân trước cánh cửa xếp.

Những tòa nhà vươn cao và sự giao thoa của các cộng đồng đô thị mới

Trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, những đô thị lớn tiếp tục trở thành một điểm đến định cư hấp dẫn hơn bao giờ hết, và từ đó, một hình thái nhà ở mới bước vào giai đoạn hoàng kim của bất động sản: những căn hộ chung cư cao tầng. Từ một dạng nhà ở mới lạ du nhập từ nước ngoài, chung cư trở nên quen thuộc với người Việt hơn bao giờ hết và thậm chí gần như trở thành một lựa chọn mặc định hàng đầu khi người ta chính thức xác định tìm kiếm một nơi chốn mới để an cư lạc nghiệp.

Những tòa chung cư mới dường như cũng mở ra một định nghĩa mới về “đô thị” khi các thành phố lớn là Hà Nội và Tp. Hồ Chí Minh đưa ra những cải cách hành chính trong những năm gần đây. Quận Thủ Đức trở thành Thành phố Thủ Đức, thị xã Hà Đông trở thành quận Hà Đông, và những thay đổi chỉ sau một đêm khiến những khu dân cư trước kia vốn là làng quê nay đã có tiềm năng trở thành phố xá. Nhưng không chỉ là một cái tên, một cách gọi, chính sự xuất hiện của các khu đô thị, với các tòa chung cư và các tiện ích đi kèm như trường học, siêu thị, công viên mới là điều xóa mờ đi ranh giới của thôn quê và thành phố. Trong cái ngột ngạt của bốn bề máy móc, xe cộ, không chỉ người quê muốn vươn ra phố, mà chính người dân phố lại muốn tìm về quê, và sự xuất hiện ở điểm giao thoa hài hòa của những khu dân cư, những khu chung cư mới đã đáp ứng được nhu cầu ấy.

Những thay đổi thời cuộc và kiến trúc vị nhân sinh

4 năm trước, khi dịch COVID-19 xuất hiện và lệnh giãn cách xã hội được ban hành, cuộc cách mạng công nghệ 4.0 đã chính thức được thúc đẩy để xóa nhòa ranh giới giữa nhà riêng và văn phòng làm việc. Cũng chính từ giai đoạn này, thế hệ nhân viên văn phòng mới nhận ra rằng mình không nhất thiết phải bon chen trong những quận nội thành để tìm kiếm một sự nghiệp rực rỡ. Thay vào đó, các gia đình trẻ sử dụng “la bàn giá trị cá nhân” để xác định một căn hộ lý tưởng cho riêng mình, tìm đến những miền đất mới thoáng đãng hơn, gần gũi với thiên nhiên hơn, phù hợp với tiềm lực kinh tế hiện tại và đầu tư cho những niềm tin lâu dài trong tương lai. Các cặp đôi trẻ tuổi tự tin rời xa vòng tay của thế hệ ông bà, tự lựa chọn thiết kế và dựng xây căn hộ theo gu thẩm mỹ và nhu cầu của mình, độc lập cả về tài chính và tư duy sống.

              Diện tích căn hộ thu nhỏ đòi hỏi những thiết kế tối ưu không gian thông minh và tôn vinh cá tính – Ảnh: Saigoneer

Những tòa chung cư có thể ngày một cao tầng hơn, nhưng đồng thời, ta có thể thấy rằng diện tích bên trong mỗi căn hộ dường như nhỏ lại. Không chỉ vì quy mô thành viên trong mỗi gia đình dường như ít đi, mà bởi lối sống tiết kiệm, tối giản, thậm chí trào lưu “underconsumpsion” (hạn chế tiêu dùng) đang ngày một nở rộ cũng khiến các gia đình thế hệ mới giảm bớt nhu cầu về diện tích sống. Thay vì theo đuổi số lượng, con người ta bắt đầu ưu tiên chất lượng không gian sống, đầu tư cho những thiết kế thông minh, vị nhân sinh, được đo ni đóng giày riêng cho từng thành viên trong gia đình.

Câu chuyện nhà phố: 10 năm sau có khác?

Mỗi căn nhà giống như một cuốn sách kể lại câu chuyện của thời đại, nên khi nhìn về quá khứ, ngắm nghía hiện tại, ta không thể không tò mò về hình ảnh nhà cửa trong tương lai? Cũng chẳng cần nhìn quá xa, chỉ cần theo dõi sự phát triển của những căn hộ một phòng ngủ, những căn hộ studio hiện nay, cũng có thể đoán định rằng xu hướng nhà ở cho những cặp đôi không sinh con, và những người độc thân sẽ trở thành một phần nổi bật trong thị trường bất động sản 1-2 thập kỷ tới. Câu chuyện mất cân bằng giới tính, nam giới nhiều hơn nữ giới, cũng có thể ảnh hưởng đáng kể đến kiến trúc nhà phố: liệu những không gian sống sẽ được thiết kế ưu tiên cánh mày râu nhiều hơn, hay ngược lại, những nàng công chúa sẽ được gia đình đầu tư nhà riêng sớm hơn các anh em trai của mình?

Những biến đổi trong văn hóa, xã hội sẽ tạo ra những tổ ấm hoàn toàn mới hay sẽ tiếp tục tôn vinh truyền thống cũ? – Ảnh: Rug Society

Dù đoán vui hay nghiêm túc, thì không thể phủ định rằng, thế hệ những chủ sở hữu tương lai – tức là thế hệ Gen Z hiện nay – sẽ có một hành vi và thói quen mua nhà hoàn toàn khác với thế hệ anh chị, bố mẹ, cô dì chú bác của họ. Từ nếp sống, thói quen chi tiêu, thậm chí những tư duy đối với sự nghiệp, gia đình, phát triển cá nhân, cũng sẽ tạo nên một nhu cầu rất khác đối với “thiên đường riêng” của những người trẻ tuổi. Trong khi đó, nhờ những chính sách thu hút về kinh tế, văn hóa, đô thị Việt không chỉ là điểm đến lý tưởng của những người dân từ tỉnh thành khác, mà còn là nơi “đất lành chim đậu” của các du học sinh, của thế hệ Việt Kiều hồi hương, hay của những cặp đôi Việt Nam – quốc tế. Khi nghĩ về kịch bản này, chính những nhà đầu tư nhìn xa trông rộng và những người làm chính sách quy hoặc có lẽ nên bắt đầu nghiên cứu phát triển những khu đô thị đáp ứng được những yếu tố liên văn hóa, vừa tôn vinh những nét đẹp của nếp nhà truyền thống Việt, vừa mở rộng vòng tay chào đón những tinh túy đáng học hỏi nhất của kiến trúc Hàn Quốc, Nhật Bản, của lối sống Scandinavi hay thậm chí là những phóng khoáng hào hoa của Beverly Hills, Hollywood.

Câu chuyện nhà cửa và kiến trúc không chỉ là câu chuyện của những trào lưu một sớm một chiều. Tổ ấm không chỉ là nơi diễn ra những sinh hoạt đời thường cơ bản nhất, mà còn là một “pháo đài” để mỗi gia đình được bảo vệ khỏi những biến động khó ngờ nhất của thiên nhiên và dòng đời. Một trận bão Yagi lịch sử quét qua, chúng ta chợt sực tỉnh nhận ra sức mạnh ghê gớm của biến đổi khí hậu là thứ cần phải tính toán ngay cho những đợt trùng tu nhà cửa trong hiện tại, và những hoạch định xây nhà dựng cửa cho con cháu sau này. Những thiết kế đẹp mắt, thời thượng với cửa sổ kính mộng mơ và sân vườn lộ thiên có khi lại chẳng còn phù hợp cho bản tin dự báo nắng mưa của 10 năm sau nữa. Những vật liệu kháng nước, chịu sức gió tốt, những lớp tường cách nhiệt chống chọi lại cái nắng đô thị 40-50 độ C, có lẽ sẽ là một phần tất yếu của bức tranh đô thị kỳ thú trong tương lai.