Ở nhà với ông bà: làm sao để ngôi nhà thực sự là chốn bình yên cho mọi thế hệ?

Việc các gia đình trẻ lựa chọn sống chung cùng thế hệ ông bà không chỉ là một giải pháp kinh tế, mà còn là lựa chọn bền vững lâu dài giúp kết nối các thành viên trong gia đình và để người cao tuổi yên tâm an hưởng những năm tháng tuổi xế chiều. Nhưng một ngôi nhà đa thế hệ cần có những giải pháp thiết kế, xây dựng như thế nào để đáp ứng được lối sống cũng như tâm tư, tình cảm của thế hệ được coi là “khó tính” nhất này, đây chính là câu hỏi mà các kiến trúc sư cần nghiên cứu kỹ trước khi đưa ra phương án khả thi nhất.

Trẻ cậy cha, già cậy con

Mỗi gia đình có một lựa chọn khác nhau, nhưng nhìn chung, tâm lý của người cao tuổi là muốn được sống gần con cháu và được nương nhờ người thân ruột thịt trong gia đình. Để ông bà không có cảm giác mình trở thành gánh nặng, thì mọi thiết kế trong tổ ấm chung phải khiến cho người cao tuổi cảm thấy thoải mái, an toàn, có sự kết nối với các thành viên trong gia đình, nhưng đồng thời cũng có sự riêng tư và độc lập. Khi thiết kế nhà ở cho một gia đình đa thế hệ, chúng ta cần ưu tiên những nhu cầu đặc trưng của các bậc hưu trí, tuy vậy cũng không vì thế mà ảnh hưởng đến nếp sống của những thành viên trẻ tuổi hơn. Điều này không đơn giản, nhưng cũng chẳng phải là bất khả thi, bởi từ xưa đến nay, người Việt vẫn có nếp sống tam-tứ đại đồng đường hòa thuận, êm ấm. Chỉ cần ta đặt mình vào tâm lý của cha mẹ, tự hỏi cha mẹ mình cần gì, mong muốn điều gì, thì mọi thành viên trong gia đình sẽ sớm tìm được tiếng nói chung và đi đến những giải pháp hợp lý nhất.

An toàn là trên hết

Vấn đề sức khỏe của các cụ luôn là điều khiến nhiều gia đình quan tâm nhất khi mời ông bà về sống chung. Khó khăn trong việc đi lại, di chuyển của người cao tuổi thậm chí còn khiến con cháu có phần không an tâm mỗi khi vắng nhà. Chính vì thế, với các gia đình ở nhà mặt đất, nhà nhiều tầng, phòng riêng của ông bà nên được bố trí ở ngay tầng trệt, giảm bớt nhu cầu đi lại trên cầu thang. Không chỉ thế, ta cũng nên ưu tiên dành nhiều không gian xây cầu thang, để các bậc thang có thể được làm thoải, thấp hơn. Bậc thang thấp vừa thuận tiện, an toàn cho người cao tuổi, đồng thời cũng an toàn hơn cho trẻ nhỏ trong nhà.

Các chất liệu chống trơn trượt sẽ là một yếu tố đáng lưu tâm khi lên kế hoạch xây dựng hoặc cải tạo nhà cửa cho thế hệ cao tuổi. Rất có thể, thay vì lát sàn sàn gỗ hay gạch men bóng loáng, gia chủ cần tham khảo các loại gạch lát có độ sần nhám nhất định như gạch granite, gạch sỏi, gạch bông chống trơn, đảm bảo an toàn cho từng bước đi của các ông các bà. Riêng với khí hậu nồm ẩm của mùa xuân miền Bắc, vấn đề này càng cần được xem xét kỹ lưỡng hơn, kết hợp cùng phương án sử dụng máy hút ẩm để hạn chế tối đa nguy cơ trơn trượt đối với cả người lớn tuổi và trẻ em.

     Thảm trải sàn là một biện pháp vừa tăng tính thẩm mỹ, vừa giúp hạn chế nguy cơ trơn trượt cho người cao tuổi. – Ảnh: istockphoto

Nếu không thể tìm ra chất liệu phù hợp nhất, một giải pháp chống trơn trượt và đảm bảo an toàn cho người cao tuổi nữa chính là các thanh vịn. Thanh vịn trong nhà tắm là điều mà rất nhiều thành viên lớn tuổi trong nhà mong muốn, nhưng đôi khi vì ngại mà không nói ra. Thực chất, một khi đã lắp đặt hệ thống thanh vịn này, không chỉ các ông bà mà mọi thành viên trong nhà đều sẽ được tận hưởng lợi ích từ nó, bởi những sự cố không mong muốn trong nhà tắm có thể xảy đến bất cứ lúc nào và với bất kỳ ai.

   Thiết kế thanh vịn trong nhà tắm giúp đảm bảo an toàn cho mọi thành viên trong gia đình, nhất là trong mùa nồm ẩm. – Ảnh: Hiwin

Ngoài chuyện đi lại, thì những thói quen sinh hoạt khác của ông bà cũng cần được tính đến. Ở tuổi U70-80, nhiều cụ vẫn có đam mê bếp núc, nấu nướng, nhưng không thể cúi quá thấp, cũng không tiện để với quá cao. Hệ thống tủ bếp cần được tính toán kích thước cẩn thận để phù hợp với tầm tay của các cụ, giúp họ tận hưởng được niềm vui nấu nướng, chăm sóc cho con cháu nhưng không phải nhờ con với hộ chiếc đĩa ở tít ngăn tủ phía trên hay gọi cháu vào lấy chiếc nồi cất kỹ dưới gầm bồn rửa chén. Xương khớp của các ông, các bà không còn được dẻo dai, linh hoạt như thời thanh niên, nhưng chỉ cần những món nội thất trong nhà được đo đạc, tính toán chu toàn, thì các ông bà vẫn có thể yên tâm sinh hoạt cùng các con, các cháu.

Trong trường hợp các cụ không còn giữ vai trò “bếp trưởng”, các thiết kế trong gian bếp vẫn nên được tính toán linh hoạt để không gian này thân thiện với mọi thế hệ trong gia đình. Gia chủ có thể cân nhắc lựa chọn các loại giá kệ nâng hạ tự động, dù là bố, mẹ, ông, bà đứng bếp, hay khi để con cái tập làm quen với bếp núc cũng có thể dễ dàng lấy bát đĩa và phụ giúp sửa soạn bữa ăn. Đồng thời, nên bố trí mọi dụng cụ trong bếp một cách khoa học, tránh để những món đồ dễ vỡ trong tầm với của trẻ nhỏ hoặc bày biện quá nhiều đồ trang trí làm vướng tay vướng chân ông bà. 

Thiết kế bếp có thể hiện đại và tiện nghi, nhưng cần cân đối kích thước và chiều cao để người lớn tuổi cũng có thể tham gia nấu ăn cùng                                                                                            con cháu Ảnh: istockphoto

Những lựa chọn dưỡng sinh cho mọi thế hệ

Lối sống của người cao tuổi là lối sống dưỡng sinh, và khi ưu tiên thiết kế nhà cửa theo lối sống này, chúng ta đưa được một nguồn năng lượng chậm rãi hơn, khoan thai hơn vào không gian cho mọi thế hệ. Chẳng hạn, các cụ thường ngủ sớm, dậy sớm, yêu thích nguồn ánh sáng mặt trời tự nhiên hơn ánh đèn điện. Nếu có thể thiết kế phòng ốc tận dụng được tối ưu nguồn ánh sáng tự nhiên này, toàn bộ ngôi nhà của chúng ta không chỉ có cảm giác thoáng đãng hơn, mà nhìn chung, tâm trạng của cả gia đình cũng được cải thiện.

Tận dụng nguồn sáng từ cửa sổ, kết hợp mành rèm chất liệu truyền thống giúp tạo tâm trạng phấn khởi, tích cực cho mọi thành viên trong                                                                                            gia đình. – Ảnh: istockphoto

Ánh sáng mặt trời chính là giải pháp đơn giản nhưng hiệu quả nhất để kết nối với thiên nhiên, và thiên nhiên luôn khiến sức khỏe tinh thần của người cao tuổi được giữ ở trạng thái tốt nhất. Với các gia đình ở nhà mặt đất, ta nên để dành một khoảng nhỏ làm không gian sân vườn, để các cụ tập thể dục, hay tận hưởng thú vui nho nhỏ với cây cảnh, hoa trái. Không gian sân vườn giữa chốn thị thành tất nhiên sẽ chỉ khiêm tốn, nhưng như vậy cũng là vừa đủ để người lớn tuổi không có cảm giác ngột ngạt giữa bốn bức tường. Thậm chí, vào những buổi chiều tối dịu trời, khoảng sân nhỏ trước nhà cũng có thể là nơi cả gia đình ăn bữa cơm quây quần và lắng nghe thanh âm của cỏ cây.

Nhưng bên cạnh những lúc muốn được kết nối với không gian bên ngoài, các ông các bà cũng cần những khoảng thời gian tuyệt đối yên tĩnh. Người cao tuổi thường nhạy cảm và khó vào giấc ngủ, nên phòng riêng của ông bà nên được cách âm tốt và không nên bố trí ngay gần mặt đường ồn ào. Nếu tất cả các phòng trong nhà đều được thiết kế cách âm hiệu quả, thì mỗi thành viên trong nhà càng cảm thấy thoải mái, riêng tư, yên tâm với đời sống riêng của mình. Đây cũng chính là chìa khóa quan trọng bậc nhất để gia đình đa thế hệ có thể sống hòa hợp trong cùng một không gian có diện tích vừa phải.

Thiết kế tổ ấm thuận theo lối sống dưỡng sinh không chỉ đi từ cái nhìn tổng thể từ bố cục, vật liệu, mà còn cần tính đến những tiểu tiết nhỏ nhất trong nội thất cho người cao tuổi. Chẳng hạn, sự yên tĩnh, thanh bình trong căn nhà không chỉ đến từ khả năng cách âm, mà còn ở những tiếng động khác được triệt tiêu trong sinh hoạt hàng ngày. Với gia đình vừa có người già, vừa có trẻ nhỏ, ta nên lựa chọn loại bản lề chống sập cho các cánh cửa, bao gồm cả cửa tủ lẫn cửa ra vào, tránh gây tiếng động mạnh khi đóng cửa, cũng loại bỏ tiếng kẽo kẹt khó chịu mỗi khi ra vào. Tỉ mỉ hơn, gia chủ có thể loại bỏ hoặc hạn chế các góc cạnh sắc nhọn trong thiết kế kiến trúc, thay thế bằng các góc bo tròn tạo cảm giác an toàn khi sinh hoạt và di chuyển. Bất cứ món nội thất nào cũng cần được đề cao tính êm ái, thoải mái, sự bình yên và thư thái cũng sẽ được nuôi dưỡng để từ đó hợp ý cả ông bà, bố mẹ, dâu rể, cháu con.

Trong trường hợp không thể tối ưu nguồn sáng tự nhiên, thì hệ thống đèn chiếu sáng trong nhà chính là yếu tố cần được đầu tư kỹ lưỡng để giúp người cao tuổi quan sát tốt mọi không gian sinh hoạt, đặc biệt là những khu vực dễ bị khuất, dễ vấp ngã. Không chỉ dừng lại ở hệ thống đèn chiếu sáng trên cao, nhóm đèn chiếu sáng dưới tủ, đèn tác vụ ở bếp, bồn rửa hay gầm cầu thang cũng chính là nhóm ánh sáng được các cụ cao niên ưa thích. Để an tâm hơn, bạn cũng có thể cân nhắc sử dụng hệ thống đèn cảm biến tự động, đặc biệt là với mục đích chiếu sáng từ phòng ngủ của ông bà dẫn tới nhà vệ sinh, giúp các cụ không cảm thấy mình đang làm phiền con cháu với những vấn đề riêng của mình. 

Đèn cảm biến tự động cũng chỉ là một trong số nhiều phương án tích hợp công nghệ hiện đại vào mái nhà tiện nghi dành cho người cao tuổi. Với mỗi gia đình, chúng ta lại có những cân nhắc riêng để lựa chọn sự hỗ trợ hợp lý từ máy móc thiết bị. Kể cả nếu muốn lắp camera vì mục đích an ninh, an toàn, hay dùng đến robot hút bụi để ông bà bớt bận lòng với công việc quét dọn, bạn vẫn cần có sự thảo luận thẳng thắn và cởi mở với các cụ. Sự có mặt của công nghệ vẫn cần đi kèm tâm ý tinh tế của con cháu, như vậy các cụ mới không cảm thấy bị bối rối bởi những nút bấm, bị gò bó, săm soi bởi những “mắt thần” hay giật mình vì những tiếng thông báo được hẹn giờ từ những thiết bị nói tiếng nước ngoài khó hiểu. 

Để ông bà không cô đơn trong chính ngôi nhà của mình

Một ngôi nhà dù tiện nghi, thoải mái đến đâu, nếu không có thiết kế gợi mở kết nối giữa các thế hệ, thì người cao tuổi vẫn sẽ có cảm giác cô đơn, xa cách. Những không gian sinh hoạt chung nên được đặt ở vị trí thuận tiện nhất, để ông bà cảm thấy được là “đầu tàu”, hoặc là nhân vật chính dẫn dắt và thắp lửa cho những truyền thống tốt đẹp trong gia đình.

Ví dụ, không gian thờ cúng trong các gia đình hiện nay không nhất thiết phải được đưa lên tầng cao nhất, bởi điều này sẽ gây quá nhiều khó khăn cho người lớn tuổi trong các dịp lễ tết, giỗ chạp. Với tấm lòng thành kính cùng sự tư vấn của các chuyên gia phong thủy, chúng ta hoàn toàn có thể đưa bàn thờ xuống tầng thấp hơn, biến nơi đây thành trung tâm của những ngày đoàn viên, quây quần, là nơi con cháu cùng nhớ về những giá trị quý báu được tổ tiên truyền lại. Lá rụng thì hướng về cội, người càng lớn tuổi càng muốn được dành nhiều thời gian chăm sóc, hương khói cho các thế hệ tiền nhân. Phòng thờ hay không gian thờ tự trong các gia đình hiện đại không cần quá bề thế, phô trương, mà chỉ cần có sự ấm cúng, trang nghiêm, cũng đã đủ là một điểm tựa tinh thần để người cao tuổi trong nhà yên tâm dưỡng lão.

              Không gian phòng khách và phòng ăn kết nối mở để ông bà có nhiều thời gian hơn với con cháu. – Ảnh: istockphoto

Nhưng không dừng lại ở những ngày lễ tết, giỗ chạp, các cụ cao tuổi thực chất luôn muốn có thêm thời gian quây quần bên con cháu kể cả trong những ngày bận rộn bình thường. Để ưu tiên kết nối thế hệ này, không gian phòng khách cần được mở rộng, xóa bỏ ranh giới với phòng ăn hoặc nhà bếp. Mỗi buổi chiều khi còn đang nhặt rau, kho thịt, ông bà có thể tranh thủ hỏi chuyện cô cháu gái vừa mới đi học về. Mỗi sáng, khi phòng khách sực nức hương cà phê, cả gia đình có thể cùng xem TV, ăn sáng, nói lời động viên nhau trước khi đi làm, đi chợ. Những trải nghiệm cùng nhau được kéo dài bằng những không gian có tính liên kết, để phòng bếp, phòng khách hay sân trước đều là nơi lưu dấu những kỷ niệm chung.

Như đã nhắc tới ở phần trên, một ngôi nhà lý tưởng nhất cho người cao tuổi là khi có không gian mở kết nối với thiên nhiên để dành cho những thú vui riêng của tuổi hưu trí. Tuy nhiên, trong trường hợp không thể có ban công hay sân vườn, thì các gia đình cũng có thể dành một vị trí đặc biệt trong nhà để làm khu vực riêng cho các cụ. Đây có thể là nơi ông bà trưng bày những kỷ vật gắn liền với những dấu mốc ý nghĩa của tuổi thanh xuân đã qua, của những ngày lễ đặc biệt trong gia đình, hoặc những lá cờ lưu niệm trong các hoạt động của khu phố v.v… Khi có một góc riêng như vậy, các cụ sẽ càng cảm nhận được một luồng sinh khí mới, những cảm hứng sống mới, không chỉ kết nối bản thân với con cháu, mà còn được kết nối với xã hội và thế giới bên ngoài. 

Nơi nào có ông bà, nơi ấy chính là quê hương

Khi thiết kế phù hợp với lối sống của người cao tuổi, chung cư hiện đại cũng có thể trở thành quê hương nuôi dưỡng tâm hồn mọi thế hệ.                                                                                                           Ảnh: istockphoto

Với xu hướng các gia đình đa thế hệ sống chung dưới một mái nhà, sẽ có những em bé lớn lên mà không có trải nghiệm “về quê thăm ông bà”. Khi ấy, mái nhà nơi các con sống cũng chính là quê hương, là cội nguồn, và bố mẹ cần phải nhận thức được rằng chính tổ ấm này là nơi nuôi dưỡng những giá trị truyền thống. Vì thế, khi xây dựng hay cải tạo nhà, ý kiến, tâm tư, nguyện vọng của các ông, các bà lại càng cần được lắng nghe và thấu hiểu kỹ hơn, bởi ngôi nhà giờ đây đã mang rất nhiều ý nghĩa chứ không đơn thuần là một không gian sống. Một ngôi nhà nhỏ trong ngõ hẹp, hay một căn hộ giản dị trên chung cư cao tầng cũng đều có thể chính là một quê hương, là nơi các con lớn lên trong vòng tay yêu thương của bố mẹ và nụ cười ấm áp hiền từ của ông bà. “Quê hương” ấy phải là nơi mà tất cả mọi thành viên trong gia đình đều cảm thấy thuộc về mình, gần gũi, gắn bó với mình, dẫu phố phường ngoài kia có hối hả theo một dòng chảy khác.