PHÒNG KHÁCH – TRÁI TIM LUÔN ĐỒNG ĐIỆU VỚI NHỊP ĐẬP CỦA THỜI ĐẠI

Nếu coi ngôi nhà như hiện thân của gia chủ, thì phòng khách hẳn sẽ là trái tim, là trung tâm lan tỏa nguồn năng lượng quan trọng nhất tới những không gian khác trong gia đình. Không chỉ được ưu tiên phần diện tích đắc địa nhất, phòng khách còn giống như một tấm gương phản chiếu cá tính của chủ hộ. Và do đó, thuận theo những giai điệu của thời đại, thuận theo những màu sắc của nhịp sống, kiến trúc trong phòng khách của mỗi thời kỳ cũng mang những dấu ấn rất riêng.

Khách đến chơi nhà, mời trà rót nước

Câu cửa miệng của ông bà ta mỗi khi có khách đến chơi chính là “Quý hóa quá!” hay “Sao hôm nay rồng lại đến nhà tôm thế này?”. Cũng chính vì tâm lý ấy, nên phòng khách được coi như không gian trang trọng nhất, là mặt tiền thể hiện niềm kiêu hãnh của gia chủ. Trong suốt chiều dài lịch sử, ta thường thấy rõ tính hướng ngoại của kiến trúc phòng khách Việt, bởi nơi đây cũng có thể được coi là không gian để ngoại giao, đôi khi không chỉ để tiếp đãi khách quý một ly trà sen, mà còn có thể là nơi để cánh nam nhi nói chuyện đại sự. 

Ảnh hưởng của triết lý âm-dương, sự đối lập của hướng ngoại-hướng nội có lẽ được thể hiện rõ rệt nhất trong kiến trúc nhà ba gian hai chái của người Việt trước thế kỷ mười chín. Phòng khách của các gia đình sẽ luôn được đặt ở gian giữa, được bố trí đối xứng với bàn uống nước kê ở giữa và hai dãy ghế trường kỷ ở hai bên. Nơi đón khách thường cũng chính là gian thờ cúng tổ tiên, với sập gụ tủ chè, hoành phi câu đối, tất cả tạo nên một không gian vừa trang nghiêm nhưng cũng vừa ấm cúng, để con cháu, họ hàng luôn có thể tề tựu, sum vầy mỗi dịp Lễ tết. 

Trong giai đoạn này, phòng khách luôn được tách biệt hoàn toàn với gian bếp, thậm chí còn có sự khác biệt về chiều cao: phòng khách được xây trên nền đất cao ráo, sạch sẽ; gian bếp được xây riêng biệt bên ngoài hoặc ở phía sau, có thể là thông với vườn rau để tiện cho việc thu hoạch trực tiếp các sản vật “của nhà trồng được”. Nếu như gian bếp có cảm giác khiêm tốn, hướng nội do người phụ nữ trong nhà làm chủ, thì phòng khách sẽ mang bản lĩnh mạnh mẽ, rộng mở của người đàn ông, là tiếng nói cất lên hào sảng đáp lại tấm thịnh tình của những vị khách quý.

                   (Nguồn: https://kientruccophong.vn/wp-content/uploads/2023/09/10-1.jpg)

Tính hào sảng và hướng ngoại này vẫn được tiếp nối khi người Pháp bắt đầu vào Đông Dương và tạo ra những ảnh hưởng nhất định với kiến trúc biệt thự đầu thế kỷ hai mươi. Không gian phòng khách giai đoạn này càng được mở rộng ra thêm, bởi không chỉ còn là nơi mời trà, tiếp nước, phòng khách đôi khi còn là nơi mở tiệc, nhảy đầm, sự phóng khoáng của văn hóa phương Tây kết hợp với truyền thống kín đáo của người phương Đông tạo thành một cái duyên của biệt thự cổ. Phòng khách giai đoạn này có thể vẫn có tủ gỗ sơn mài thờ cúng gia tiên, nhưng ở góc bên kia lại có đàn dương cầm phủ vải nhung e lệ. Những bức tranh Hàng Trống, treo xen lẫn với những tấm ảnh đen trắng đời đầu, như một câu chuyện sống động của những giá trị cũ không bao giờ mất đi và những giá trị mới sẽ luôn được chào đón.

Tùy vào sự phóng khoáng và hiếu khách của gia chủ, mà đôi khi phòng khách có thể chiếm gần như trọn vẹn (hoặc phần lớn) không gian tầng một của các căn biệt thự. Các phòng khác như phòng ngủ, phòng làm việc được đưa lên tầng trên, tạo thêm khoảng cách riêng tư cũng như tận dụng tốt không gian theo chiều dọc. Triết lý kiến trúc này tiếp tục ảnh hưởng đến tư duy nhà phố hiện đại, khiến phòng khách không chỉ đóng vai trò là trái tim, mà còn giống như “nền móng”, nâng đỡ cho các tầng phía trên. 

Tuy nhiên, trong khoảng thập niên 60-70 của thế kỷ trước, các đô thị Việt Nam xuất hiện một hình thái nhà ở đặc biệt khiến ảnh hưởng này bị đứt quãng, đó là kiến trúc nhà tập thể. Kiến trúc độc đáo này khiến các gia đình Việt không thể tiếp tục tận dụng tư duy chia tầng như nhà biệt thự, cũng không thể cùng công thức “3 gian 2 chái” của nhà Việt cổ. Đôi khi chủ nhà cũng không thể tự lựa chọn vị trí phòng khách, bởi bố cục của mỗi căn hộ đã được thiết kế sẵn khi nhận nhà. Tuy nhiên, điều đó cũng không thể nào ngăn cản các gia chủ thể hiện gu thẩm mỹ và niềm kiêu hãnh của riêng mình, vậy nên “phòng khách nhà tập thể” mới trở thành một trong những hình ảnh đặc trưng nhất, thường được tái hiện trong các studio và các quán cà phê ngày nay. 

                 (Nguồn: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/12/Thoi_bao_cap.jpg)

Bố trí phòng khách nhà tập thể thời bao cấp kế thừa lại tư duy đối xứng của nhà ba gian, với bàn uống nước đặt ở chính giữa, ghế được đặt hai bên, nhưng chỉ có một bên là trường kỷ, bên còn lại thường sẽ gồm hai chiếc ghế đơn và có thể kèm theo một chiếc đôn nhỏ đặt phía cuối bàn. Phía đầu bàn sẽ là tủ ly, loa đài hoặc ti vi, những món đồ không chỉ thể hiện điều kiện kinh tế mà còn là đẳng cấp giải trí và văn nghệ của mỗi gia đình. Một điều rất đáng học hỏi ở đây đó là tuy diện tích nhà tập thể khá khiêm tốn, nhưng các gia chủ luôn có cách tách riêng không gian phòng khách với phòng ngủ và bếp, đôi khi có thể tận dụng chính hệ tủ phòng khách làm vách ngăn. 

Khi nhớ về những kỷ niệm thời hoàng kim của nhà tập thể, hẳn người ta sẽ nhớ đến những buổi chúc Tết ấm cúng, với cành đào thắm tựa bên ô cửa sổ và khay mứt sen thơm ngọt trên mặt bàn phủ ren. Nhưng đồng thời, tư duy “phòng khách chỉ để tiếp khách” cũng dần mất đi vị thế độc tôn trong tư duy người Việt. Khi Tết đã hết, đào đã phai, phòng khách lại quay trở về làm phòng ăn để cả nhà quây quần bên nhau trong bữa cơm chiều, rồi chiếc bàn học của con cũng được kê ngay bên cạnh bàn làm việc của bố, bàn soạn giáo án của mẹ. Căn phòng khách vì thế không chỉ còn mang tính hướng ngoại, mà còn như một vòng tay hướng nội ấm áp che chở cho cả gia đình. 

Đến cuối thập niên 80, đất nước bước vào giai đoạn mở cửa kinh tế. Nhiều hộ gia đình lại chuyển từ căn hộ tập thể xuống nhà mặt đất, nhưng bất ngờ thay, không phải căn phòng khách nào cũng được “hạ cánh” xuống tầng một. Kiến trúc nhà ống lên ngôi cùng những cửa hàng kinh doanh kết hợp với nhà ở đã biến tầng một thành không gian mang tính chuyển tiếp. Nếu không được dùng để buôn bán thì một phần diện tích đáng kể của tầng một cũng được dùng làm nơi để xe, phần còn lại có thể được tận dụng làm bếp. Do đó, phòng khách của một số gia đình sẽ được di chuyển lên tầng hai, hoặc một số nhà sẽ bố trí xây dạng gác lửng để làm phòng khách. Sự thay đổi thú vị này khiến những câu chuyện mời trà tiếp nước cũng được diễn ra ở một không gian thoáng đãng hơn, có những góc nhìn bao quát hơn xuống mảnh sân hay con ngõ nhỏ. 

Tiền chủ hậu khách, gia trạch ấm êm

Khi thế hệ cuối 8X, đầu 9X và một bộ phận thế hệ GenZ trở thành những chủ gia đình tiếp theo, thì nhịp đập kiến trúc nói chung và hơi thở thời đại trong phòng khách gia đình Việt nói riêng cũng thay đổi đáng kể. Với sự phổ biến của mạng Internet, người ta không còn phải phụ thuộc quá nhiều vào một không gian hữu hình để đối ngoại, để kết nối với người ngoài. Vì thế, căn phòng mang vị trí trung tâm của mỗi ngôi nhà được giao một trọng trách không kém phần quan trọng mà chẳng tiến bộ công nghệ nào thay thế được: kết nối chính các thành viên trong gia đình. Đây là lý do mà ta thường thấy trong các căn hộ chung cư hiện đại, phòng khách được kết nối với bếp một cách uyển chuyển, để mọi thành viên trong gia đình có thể cùng nhau nấu nướng, chuẩn bị bữa ăn và phân chia công việc dọn dẹp một cách công bằng. Ta không còn thấy sự phân chia giữa vai trò đối ngoại của người chồng và đối nội của người vợ, mà gu thẩm mỹ của tổng thể không gian được phối hợp hài hòa, thể hiện sự thống nhất, gần gũi. 

Phòng khách chung cư hiện đại được kết nối với bếp, phản ánh gu thẩm mỹ tổng thể của người chồng và người vợ – Ảnh: Vietnamdecor

Với kiến trúc nhà biệt thự và liền kề, vị trí của phòng khách và phòng bếp cũng được kéo gần lại với nhau, giúp hơi ấm của căn bếp lan tỏa được tới không gian tiếp khách, những chuyến viếng thăm cũng bớt đi sự khách sáo, để bạn bè, người thân khi sang chơi cũng có thể tham quan nhà bếp và chung tay nấu nướng cùng gia chủ. Và chính vì sự thoải mái này, ta không còn thấy bố cục đối xứng ở phòng khách hiện đại, các bộ sofa kiểu mới có thể được mở ra theo hình chữ L để không vị khách nào phải quay lưng về nhà bếp. 

              (Nguồn: https://vietnamdecor.com.vn/wp-content/uploads/2024/04/vach-ti-vi-8.jpg)

Dù có thể lấy cảm hứng từ nhiều trào lưu nội thất trên thế giới, nhưng những căn phòng khách hiện đại vẫn kế thừa được tinh thần hiếu khách của người Việt xưa. Phòng khách không chỉ là nơi thưởng trà, trò chuyện, mà còn được tận dụng làm không gian giải trí và nuôi dưỡng tâm hồn: có nhà biến phòng khách thành rạp chiếu phim tại gia; có gia đình lại thỏa mãn sở thích karaoke bằng dàn loa và micro hiện đại. Phòng khách hiện đại vừa là nơi lưu giữ những giá trị truyền thống, đón cây quất cảnh ngày Tết, treo đèn lồng cá chép ngày Trung thu, vừa là nơi thỏa sức thể hiện những thú vui riêng cùng bè bạn với đủ trò boardgame và bức tranh ghép hình khổng lồ mà cả ông bà, bố mẹ cùng các con “ngâm cứu” suốt kỳ nghỉ lễ. 

Có thể thấy, phòng khách sẽ trở thành không gian đáng tự hào nhất, khi nó cân bằng được cả yếu tố hướng nội và hướng ngoại. Nếu chỉ tập trung vào tính hướng ngoại, phòng khách dễ bị biến thành một “bảo tàng trưng bày”, nơi gia chủ sa đà vào việc trưng trổ nội thất đắt tiền và vật phẩm trang trí tốn diện tích. Những bộ bàn ghế gỗ kích thước quá lớn khiến con cháu thở dài ngao ngán mỗi dịp dọn nhà đón Tết, những khối đá phong thủy cồng kềnh không thống nhất với phong cách kiến trúc còn lại trong nhà, những chi tiết dát vàng khiến ánh đèn neon trở nên lạc quẻ. Khi ấy, phòng khách sẽ giống như một ốc đảo lạc lõng, một trái tim đơn côi chẳng thể kết nối với chính cơ thể mình. 

Phòng khách cân bằng yếu tố “tiền chủ, hậu khách” giúp tạo kết nối ấm cúng giữa các thành viên trong nhà, đồng thời cũng thể hiện tinh thần hiếu khách và tôn vinh sự chỉn chu của gia chủ – Ảnh: Happy Nest

Ngược lại, nếu chỉ tập trung vào tính hướng nội, chỉ coi phòng khách như một không gian tùy ý sử dụng của người trong nhà, sofa thành chỗ ngủ trưa, sàn nhà thành “chiến trường” đồ chơi bừa bãi, thì hẳn sẽ chẳng còn vị khách nào muốn tới chúc Tết. Chìa khóa để tạo nên một không gian phòng khách cân bằng được cả tính hướng nội và hướng ngoại chính là áp dụng triết lý “tiền chủ, hậu khách”, tức là ưu tiên nhu cầu kết nối của các thành viên trong nhà trước, nhưng vẫn không quên nghĩ đến sự thoải mái của các vị khách. Như vậy, mọi mối quan hệ tạo nên đời sống tinh thần mãn nguyện, hạnh phúc đều được chăm sóc đủ đầy, “trong ấm, ngoài êm” bất kể tổng diện tích của căn nhà là bao nhiêu đi chăng nữa.