Tại sao những căn nhà lại trở thành ốc đảo?

Luật pháp Việt Nam vẫn cho phép chiều rộng tối thiểu của một hành lang chung cư là 1,4 mét. Trong khi chiều rộng vai người trung bình là 70 cm. 

“Sự sống có trước, không gian có sau, rồi mới đến công trình. Trình tự ngược lại không bao giờ mang lại kết quả.” 

Đó là một tuyên bố của Jan Gehl, cha đẻ của lý thuyết “Đô thị vị nhân sinh”. Tuyên ngôn của kiến trúc sư huyền thoại người Đan Mạch thách thức chúng ta trong nỗ lực xây dựng không gian sống. Trong một kịch bản lý tưởng, con người dệt nên những sinh hoạt, nhu cầu và mối quan hệ trước; từ đó, không gian hình thành để bao bọc lấy sự sống đó; và cuối cùng, các công trình kiến trúc mới xuất hiện như một lớp vỏ bảo vệ.

Thế nhưng, hãy nhìn vào bức tranh điển hình tại các đô thị lớn ở Việt Nam hiện nay. Quy trình đang bị đảo ngược một cách cơ học: công trình có trước, không gian có sau. Cuối cùng sự sống mới cố chen chân vào.

Một buổi chiều bất kỳ tại Hà Nội, bạn có thể đang bắt gặp một cuộc tuần hành phản đối chủ đầu tư dự án bất động sản. Có những cuộc, băng rôn màu đỏ được giăng trên toàn xe đắt tiền. Những chiếc xe thuộc về các thương hiệu cao cấp đến nỗi người ta tự hiểu rằng đây là căn nhà thứ 2, thứ 3 mà người khiếu nại kia đã mua.

Họ đã mua một căn hộ với mặt bằng giá đắt gấp đôi cùng khu vực, và cuối cùng, nhận lại một căn hộ nằm trong những hành lang chỉ rộng chưa đến một mét rưỡi. Hai người hàng xóm đi qua, thay vì có thể dừng lại chào nhau, lại phải nép mình sang một bên trong khó chịu. Những căn nhà trở thành những ốc đảo được nối bằng các… đường hầm.

Triết lý “công trình có trước – cuộc sống (tự khắc) theo sau” xuất phát từ một thực tiễn tại Việt Nam: người ta mua nhà để phục vụ 2 mục tiêu, một tài sản đầu tư và một nơi ở. Rất thường xuyên, khía cạnh tài sản đầu tư được xem trọng hơn. Những khách mua được đối xử như một “chủ đầu tư” và căn hộ là một dạng tài sản có đảm bảo. Có công trình, có sổ đỏ, có vị trí giao thông thuận lợi, là đủ để xem xét xuống tiền.

Trong một quỹ đất khan hiếm, sự tồn tại của công trình ở một vị trí nào đó cuối cùng lại quan trọng hơn các câu hỏi về cuộc sống của con người.

Trong số các câu hỏi về cuộc sống của con người, câu hỏi về tương tác xã hội, về hàng xóm láng giềng, về cảm giác được thuộc về, có lẽ lại xếp cuối cùng.

Những ốc đảo theo thiết kế

Một khối bê tông khổng lồ mọc lên (theo nỗ lực tối ưu diện tích xây dựng trên giấy phép đầu tư), bao quanh là vài khoảng sân lát gạch vuông vức và cây cảnh được gọi tên là “khuôn viên”. Khi những chiếc chìa khóa căn hộ được bàn giao, phần việc của chủ đầu tư coi như khép lại bằng một lời hứa hẹn vô hình: “Sự sống sẽ tự hình thành”.

Sự sống trong các bản vẽ 3D của chủ đầu tư cũng chỉ thường xuyên là đời sống dịch vụ – những căn shophouse tầng đế sẽ có người kinh doanh, hàng quán, phòng khám tai mũi họng và siêu thị sẽ được mở ra. Có thể chúng sẽ hình thành (có thể thôi), nhưng điều đó không thôi khiến các căn hộ trở thành những ốc đảo đóng kín.

Mỗi căn hộ trở thành một ốc đảo. Người ta bước vội qua hành lang hun hút, tránh ánh nhìn của người đối diện trong thang máy, và đóng sập cửa nhà mình lại. Tòa nhà lộng lẫy trở thành một tập hợp của hàng trăm hộ gia đình cô độc, nơi sự kết nối cộng đồng gần như bằng không.

Để khỏa lấp sự thiếu hụt của không gian tương tác vật lý, người ta kéo nhau lên các hội nhóm, group Zalo cư dân. Ở đó, người lạ kết nối với người lạ qua những dòng tin nhắn text lạnh lùng: từ gom hàng mua chung, thông báo tìm đồ rơi, cho đến cả những tranh chấp, tị hiềm vặt vãnh.

Nhà đô thị học William H. Whyte, người đặt nền móng cho phong trào Placemaking (Kiến tạo nơi chốn), đã đưa ra khái niệm Triangulation (Hiệu ứng tam giác).

Triangulation là quá trình một yếu tố thứ ba (có thể là một vật thể kiến trúc đặc biệt, một tác phẩm nghệ thuật, một chiếc ghế đặt đúng hướng, hay một sự kiện nhỏ) xuất hiện và tạo ra mối liên kết vô hình giữa những người lạ, cho họ một lý do chính đáng để dừng lại và bắt chuyện với nhau.

Sự va chạm ngẫu nhiên giữa con người trong đô thị chưa bao giờ là ngẫu nhiên. Nó là kết quả của một kịch bản thiết kế đầy chủ ý:

Nếu một góc quảng trường ở Copenhagen thu hút người già dừng chân, đó là vì những chiếc ghế băng được đặt ở góc 90 độ thay vì xếp thẳng hàng quay lưng vào nhau.

Nếu một thư viện công cộng ở Helsinki trở thành phòng khách của thành phố, đó là vì nó không chỉ có sách, mà có cả những góc sofa đón nắng tự nhiên và bàn chơi cờ vua.

Một trong những hình minh hoạ tiêu biểu cho lý thuyết của William H. Whyte: một gốc cây có thể ngồi xuống (dù có thể không đúng tầm cao, không quá thoải mái) luôn tạo hiệu ứng xã hội mạnh mẽ hơn một chiếc ghế đúng thiết kế nhưng được đặt ở một vị trí “không thể tạo thành nơi chốn”. Con người cần những “vật thể thứ ba” như vậy: thứ cho họ lý do để dừng lại.

Bất kỳ một không gian nào không được thiết kế vị nhân sinh — dù có dát vàng hay ốp đá marble đắt tiền — cũng sẽ trở nên hoang vắng và vô hồn. Con người không ghét giao lưu, họ chỉ từ chối giao lưu trong những không gian không mang lại cảm giác an toàn, ấm áp và tôn trọng hành vi nhân bản của họ.

Hãy nghĩ về khu vực hòm thư chung. Ở nhiều tòa nhà tại Việt Nam, chúng bị đẩy xuống tầng hầm gửi xe ngột ngạt và thậm chí gần các phòng kỹ thuật toả nhiệt và toả mùi, biến một tiện ích kết nối thành góc khuất mà cư dân muốn né tránh. 

Nhìn vào sảnh của một toà nhà, như toà Grandeur Palace – Giảng Võ này, bạn dễ dàng nhận ra chúng có “vật thể thứ ba” và có tư cách của một “nơi chốn” nơi người ta gặp gỡ không. Hòm thư được đặt ở vị trí rộng rãi, giúp hai người có thể chào nhau. Những chiếc ghế nghỉ thoải mái, có cả bàn. Một lọ hoa nơi người ta có thể dừng lại ngắm nhìn và cùng bình phẩm.

Bản thiết kế hài hoà

Hãy thử hình dung về một buổi chiều tại một tòa nhà được thiết kế theo tinh thần “cuộc sống có trước, không gian có sau”.

Ở đó, bước chân vào sảnh là một không gian có khoảng dừng chân ấm cúng. Khu vực dành cho các shipper được bố trí tinh tế với hệ thống tủ nhận đồ thông minh, những chiếc ghế nghỉ thoải mái — nơi một người giao hàng bận rộn có thể ngồi thở phào một phút, tạo nên một bầu không khí tử tế và được tôn trọng.

Khu vực hòm thư không bị đẩy xuống tầng hầm tối tăm hay góc khuất kẹt hành lang. Nó nằm ngay luồng di chuyển chính, ngập tràn ánh sáng tự nhiên. Hai người hàng xóm đi làm về, dừng lại lấy thư, đặt chiếc túi xách xuống bàn, và một lời chào hỏi tự nhiên được cất lên: “Hôm nay anh về sớm thế?”.

Hành lang dẫn vào căn hộ không còn là đường hầm đón gió hút hầm hập, mà là một không gian chuyển tiếp thoáng đãng nhờ hệ thống thông gió tự nhiên, nơi ánh nắng rọi qua các khe thoáng làm mềm đi những bức tường bê tông. 

Ngay cả khu vực chờ thang máy cũng có một ô cửa sổ nhìn ra khoảng xanh, một bức tranh nhỏ để người ta có thể thư giãn đôi mắt trong lúc chờ đợi. 

Một tác phẩm điêu khắc được đặt trong hành lang (đủ rộng), cho phép cư dân dừng lại chỉ một phút để chiêm ngưỡng và ngẫm ngợi về sự trừu tượng của nó.

Bước xuống sân chơi, những người làm cha làm mẹ không phải đứng sương đứng nắng nhìn con, bởi các kiến trúc sư đã khéo léo bố trí những hàng ghế có bóng mát cây xanh bao phủ, nơi những người lớn có thể ngồi cạnh nhau, san sẻ câu chuyện nuôi dạy con cái.

Bạn có thể nghĩ rằng mình chỉ tìm thấy một dự án như thế ở… Bắc Âu. Nhưng điều đó hoàn toàn không xa xôi. Nó không đòi hỏi những công nghệ viễn tưởng, mà đòi hỏi một tư duy kiến tạo nơi chốn bài bản — thứ đang được hiện thực hóa một cách bền bỉ trong từng dự án của Văn Phú. Từ cách nghiên cứu kỹ lưỡng hướng nắng, hướng gió, cho đến việc đo lường từng mét khoảng cách đi bộ của cư dân, họ đang chứng minh rằng: Một đô thị vị nhân sinh hoàn toàn có thể hiện hữu ngay tại Việt Nam.

Tác phẩm nghệ thuật của nhà điêu khắc Lê Công Thành trong dự án Oakwood Residence Hanoi của Văn Phú.

Những câu hỏi dễ quên

Để biết một dự án có thực sự coi trọng cuộc sống của bạn hay không, hãy mang theo bộ câu hỏi này khi bước chân vào không gian của họ:

• [ ] Sảnh chờ có chức năng “dừng chân” không? Hay đó chỉ là một lối đi thẳng vào thang máy? Khu vực dành cho shipper/giao hàng có được bố trí nhân văn không?
• [ ] Hộp thư có nằm ở vị trí dễ gặp gỡ? Không gian quanh hòm thư có đủ rộng và sáng để hai người hàng xóm có thể đứng lại chào nhau và trò chuyện không?
• [ ] Khu vực chờ thang máy có gì để nhìn? Đó là một mảng tường trống trải lạnh lẽo hay là một ô cửa sổ mở ra khoảng xanh và ánh sáng?
• [ ] Hành lang có ánh sáng tự nhiên và thông gió không? Hay bạn phải bật đèn 24/7 và ngửi mùi không khí tù đọng?
• [ ] Sân chơi trẻ em có chỗ ngồi thoải mái cho người lớn không? Khoảng cách giữa các ghế ngồi có thuận tiện để các bậc phụ huynh tương tác với nhau không? Chúng có nằm dưới bóng cây không?
• [ ] Các tiện ích có nằm gần nhau không? (Ví dụ: Khu giặt sấy, phòng gym, hoặc khu vui chơi có tạo thành một “cụm không gian” để tăng xác suất va chạm ngẫu nhiên lành mạnh không?)
• [ ] Từ cửa sổ nhìn ra, bạn thấy gì? Bạn nhìn thấy một bức tường nhà đối diện sát sạt, hay nhìn thấy những chuyển động của cuộc sống và thiên nhiên bên ngoài?
• [ ] Người lạ có được chào đón? Không gian công cộng của tòa nhà có ranh giới rõ ràng nhưng vẫn mang lại cảm giác cởi mở, thân thiện với khách ghé thăm không?

Luật pháp Việt Nam vẫn cho phép chiều rộng tối thiểu của một hành lang dưới 40 mét là 1,4 mét vuông. Khi bạn bước chân vào trường Kiến trúc, một trong những điều đầu tiên mà các thầy giáo sẽ dạy, chính là bề rộng vai người trong thiết kế kiến trúc là 70cm. Hai người đi trong một hành lang 1,4m hoặc sẽ huých vào nhau, hoặc phải xoay sở nép sang một bên trong khó chịu.

Nếu chỉ coi nhà ở là một tài sản đầu tư, nếu chỉ nhìn vào “khung pháp lý”, vào giấy phép xây dựng, vào mặt bằng giá, vào cuốn sổ đỏ, có thể bạn sẽ rơi vào nhiều điểm mù của cuộc sống tương lai.

Kiến trúc ngày nay thường đi kèm rất nhiều sáo ngữ về sự “cao cấp”, về phân khúc “hạng sang”; rất nhiều nỗ lực trang trí bằng vật liệu; và chúng che lấp rất nhiều giá trị. Nhưng có những nhu cầu không bao giờ thay thế được. Như là cảm giác được thuộc về một cộng đồng.