Kiến trúc tạo nhịp thở: Khi thành phố là ngôi nhà

“Mỗi ngôi nhà phải là một thành phố để trở thành ngôi nhà đúng nghĩa; Mỗi thành phố phải giống như một ngôi nhà để thực sự là thành phố” – Aldo Van Eyck.

Để hiểu về triết lý thiết kế của các đô thị hiện đại, chúng ta cần bắt đầu từ một… trung tâm nuôi dưỡng trẻ mồ côi. Điều này nghe như một ẩn dụ, bởi tâm hồn con người sống trong các đại đô thị cũng thường xuyên được mô tả như những đứa trẻ côi cút. Ta cô độc, buồn tủi, và gặp khó khăn trong việc kết nối với mọi người.

Aldo Van Eyck có lẽ đã nghĩ nhiều đến số phận của những đứa trẻ côi cút sau Thế chiến 2, khi thiết kế Trung tâm nuôi dưỡng trẻ mồ côi Amsterdam, Hà Lan. Được xây 10 năm sau Thế chiến, nó trở thành một tuyên ngôn kiến trúc nổi bật của thế kỷ 20, minh chứng tuyệt diệu cho khẳng định của vị kiến trúc sư, rằng “mỗi ngôi nhà phải là một thành phố, và mỗi thành phố phải là một ngôi nhà”.

Từ sự phản bội Hiến chương Athens

Đó là năm 1955, và thế giới vẫn đang theo đuổi nghiêm ngặt một bản Hiến chương Athens lạnh lùng. Được đề xuất bởi bậc thầy Le Corbusier và ký vào năm 1933 tại Hội nghị Kiến trúc Hiện đại Quốc tế, Hiến chương Athens đề cao việc chia cắt thành phố thành 4 chức năng rạch ròi: Ở – Làm việc – Vui chơi – Giao thông. Theo đó, khu nhà ở phải tách biệt khỏi khu công nghiệp và thương mại. Hiến chương còn gián tiếp cổ vũ cho các đại lộ lớn và khoảng cách xa, gián tiếp biến ô tô thành phương tiện chính.

Van Eyck và nhiều đồng sự quyết liệt phản đối hiến chương Athens. Họ cho rằng việc phân tách chức năng cơ học như vậy đã giết chết sự tương tác xã hội. Van Eyck muốn “nhà là thành phố” – tức là sự hòa trộn phức hợp, chứ không phải sự chia cắt.

Và bản tuyên ngôn mạnh mẽ nhất của Van Eyck đã được đưa ra ở Trung tâm nuôi dưỡng trẻ mồ côi Amsterdam.

                                                              Mô hình của Trung tâm nuôi dưỡng trẻ mồ côi Amsterdam.

Nhìn từ trên cao, khu nhà như một chuỗi lego xếp ngẫu nhiên bởi một đứa trẻ. Nó phá tan ý niệm kiên cố về “tính thứ bậc của kiến trúc”. Trong một công trình kiểu mẫu, thứ chúng ta vẫn xây cho đến ngày nay, các công trình có tính thứ bậc, về trình tự sắp xếp, kích thước và kiểu dáng. Cái này là nhà hiệu bộ, nhà điều hành, nó sẽ nằm ở gần đường lớn và to hơn các khối khác một chút. Cái kia là dãy phòng học, gồm rất nhiều phòng lớn, nó sẽ bao quanh một sân chơi trung tâm và được kết nối bởi các hành lang dài. Sau cùng, nằm ở khu vực yên tĩnh nhất, sẽ là nơi ở của các em. Các khối có công năng rõ ràng, kết nối tuần tự, ở giữa là các khoảng trống, như một bộ lego được xếp đúng sách hướng dẫn.

Van Eyck đã xếp bộ lego của mình như một đứa trẻ: tất cả các phòng đều đa chức năng, tất cả đều gắn với những khoảng sân chơi riêng, với hệ thống đường giao thông riêng. Trong một diện tích, phần đặc (các khối nhà) và phần rỗng (các khoảng sân, khoảng trời) có cùng một diện tích. Nó là một bản nhạc của các “vùng thở” và “vùng kết nối”.

Đó là nơi những đứa trẻ di chuyển tự do, đa hướng, giữa không gian riêng tư của phòng ngủ, tới không gian tự do và yên tĩnh của những khoảng sân, rồi kết nối với nhau trong những phòng sinh hoạt chung. Rất ít vách ngăn. Tất cả các phòng của Van Eyck đều có sân – những khoảng sân lớn chứ không phải những “giếng trời”. Đó là nơi nuôi dưỡng cả cá nhân lẫn cộng đồng, cả sự riêng tư và kết nối, cả hoạt động trong nhà và ngoài trời.

Những đứa trẻ di chuyển trong trung tâm nuôi dưỡng Amsterdam mà như đang sống trong một thành phố thu nhỏ, vừa nuôi dưỡng đời sống tâm hồn riêng, vừa nuôi dưỡng sự giao hòa.

                                                                    Bên trong Trung tâm nuôi dưỡng trẻ mồ côi Amsterdam.

Từ những khoảng sân gạch và ô cửa không vách ngăn của Van Eyck, một hạt mầm tư duy đã được gieo xuống và âm thầm thay đổi dòng chảy của kiến trúc hiện đại. Trước đó, và cả một thời gian dài sau đó, thế giới bị cuốn theo “Hiến chương Athens” – nơi cổ vũ cho sự phân tách rạch ròi: khu để ở, khu để làm việc, khu vui chơi và giao thông. Tư duy cơ học ấy đã tạo ra những thành phố khổng lồ nhưng vô hồn, những “cỗ máy để ở” nơi con người bị ném vào những chiếc hộp bê tông biệt lập, và đường phố chỉ dành cho xe chạy thay vì cho những cuộc dạo chơi.

Nhưng những kiến trúc sư cấp tiến của thế kỷ 21 đã bắt đầu ngoảnh lại nhìn Aldo Van Eyck. Họ nhận ra rằng sự tiện nghi không nằm ở việc phân chia chức năng, mà nằm ở sự hòa trộn, nằm ở những “khoảng giữa” (in-between spaces) – nơi ranh giới giữa trong và ngoài, giữa riêng và chung bị xóa nhòa. 

Tư duy này chính là nền tảng triết học cho cuộc cách mạng đô thị đang diễn ra mạnh mẽ tại châu Âu ngày nay: Thành phố 15 phút (15-Minute City).

Từ Paris đến Barcelona, người ta đang tìm cách phá vỡ sự thống trị của những đại lộ thênh thang và sự lệ thuộc vào xe hơi, để quay về với tỷ lệ nhân văn của đôi chân. Khái niệm “Thành phố 15 phút” của giáo sư Carlos Moreno không đơn thuần là một bài toán về thời gian di chuyển. Về bản chất, đó là sự mở rộng triết lý “nhà là thành phố” của Van Eyck ra quy mô đô thị. Đó là khát vọng biến cả một khu vực rộng lớn trở nên thân thuộc như một ngôi nhà, nơi trường học, trạm y tế, công viên, quán cà phê… đều nằm trong tầm với, thân thương và gần gũi như đi từ phòng ngủ ra phòng khách. Ở đó, nhịp sống không bị băm nát bởi những chuyến xe vội vã, mà được nối liền bởi những bước chân, những cái chạm mắt và những cuộc hội thoại ngẫu nhiên trên phố.

… Đến sự sụp đổ của tinh thần Cao-Xà-Lá

Nhiều đô thị lớn của Việt Nam đã từng được quy hoạch theo tinh thần của Hiến chương Athens. Nếu nhìn vào quy hoạch của Hà Nội và TP HCM trong thập kỷ 80 và 90, tinh thần phân tách chức năng không gian của đô thị vẫn rất ngặt nghèo. 

Quận Thanh Xuân xưa của Hà Nội được người lớn tuổi gọi bằng một cái tên thân quen: “Khu Cao-Xà-Lá”. Nó nằm cách trung tâm thành phố 10km, và vì thế, được quy hoạch trở thành một vùng sản xuất công nghiệp, nơi đặt trụ sở của 3 nhà máy sản xuất nổi tiếng: Thuốc lá Vinataba, Cao su Sao vàng, và Nhà máy xà phòng Hà Nội. Không chỉ sản xuất, việc phân phối thương mại ba mặt hàng này cũng được tổ chức ở đó. Cư dân Hà Nội sống ở nội đô, và phải di chuyển rất xa so với phương tiện của thời đó để đến vùng sản xuất này.

Cao-Xà-Lá không phải là một thất bại trong quy hoạch. Nó chỉ đơn giản là một tinh thần đã lỗi thời. Ngày nay, khu vực này cũng trở thành một vùng đô thị hỗn hợp như mọi vùng khác trong cả nước. Công ty cao su Sao Vàng vẫn ở đó, nhưng cũng có hàng loạt trung tâm thương mại, nhà hàng, khách sạn, chung cư cao tầng, rạp chiếu phim. Việc coi “thành phố như ngôi nhà”, nơi con người có thể sống thoải mái với mọi nhu cầu mà không phải di chuyển quá xa, đơn giản là mẫu số chung trong tâm lý của con người.

Các bản quy hoạch kiểu Cao-Xà-Lá ngày nay không còn được ưu tiên. Nhưng Hiến chương Athens vẫn để lại dấu ấn nặng nề trong đời sống của chúng ta: những khu vực sống khác nhau được kết hợp bởi những con đường dài, phải chạy bằng ô tô, tạo áp lực di chuyển và sự ngăn cách. Một buổi xem phim hay đi ăn hàng vẫn có thể tốn của bạn một tiếng rưỡi trên đường phố, kiệt quệ khi đến nơi.

Điều đó đang thay đổi. Trong mỗi khu đô thị, mỗi tòa chung cư, thậm chí mỗi căn hộ, sự kết hợp uyển chuyển giữa “vùng tĩnh” – “vùng thở” – “vùng kết nối” của con người cũng dần trở thành tiêu chí cốt lõi.

Hình mẫu Đại Phước

Hãy nghiên cứu bản quy hoạch của Khu đô thị du lịch Đại Phước, một dự án được Văn Phú phát triển tại Nhơn Trạch, Đồng Nai, một bản lego kiểu Van Eyck ở thế kỷ 21. Nếu Aldo Van Eyck dùng những khoảng sân gạch để lũ trẻ chạy nhảy, thì tại Đại Phước, “Vùng Tĩnh” và “Vùng Thở” được dệt nên từ chính đặc thù thổ nhưỡng vùng sông nước.

Vùng Tĩnh ở đây là những căn biệt thự ven sông tại phân khu The Water Coconut (Khu Dừa Nước) hay sự riêng tư tuyệt đối tại The Green Rice (Khu Cốm). Đó là nơi con người rút về “cái hang” của mình để tái tạo năng lượng, được bao bọc bởi sự yên bình của mặt nước và cây xanh.

                                                                                       Phối cảnh Khu đô thị du lịch Đại Phước.

Nhưng nếu chỉ có vậy, Đại Phước sẽ chỉ là một khu resort buồn tẻ. Sự sống thực sự nằm ở Vùng Thở (Bán công cộng). Trong bản quy hoạch 1/500, thay vì bê tông hóa bờ sông, các kiến trúc sư đã sử dụng giải pháp “kè mềm” và hệ thống “mương sinh học”. Những hành lang xanh, những lối đi dạo men theo rặng dừa nước, hay các sàn ngắm cảnh vươn nhẹ ra lòng kênh… chính là những không gian chuyển tiếp. Ở đó, cư dân bước ra khỏi nhà, hít thở khí trời, gật đầu chào người hàng xóm đang chạy bộ, nhưng chưa buộc phải tham gia vào đám đông ồn ã. Đó là quãng nghỉ cần thiết, là nhịp “hít vào” nhẹ nhàng của đô thị.

Một đô thị biết sống cần một trái tim đập mạnh mẽ, đó là Vùng Kết Nối (Công cộng). Lấy cảm hứng từ văn hóa trà Phú Hội và sự hào sảng của người phương Nam, các không gian công cộng tại đây không chỉ là quảng trường trống trải. Chúng là Trung tâm văn hóa trà đạo, là khu phố thương mại sầm uất, là nơi diễn ra các lễ hội ven sông.

Hãy tưởng tượng một cư dân di chuyển từ sự tĩnh lặng của khu biệt thự Dừa Nước, đi qua những con đường rợp bóng mát của Vùng Thở, để rồi hòa mình vào không khí sôi động tại Quảng trường trung tâm. Đó chính là sự luân chuyển của cảm xúc, sự gặp gỡ của cộng đồng. Kiến trúc lúc này đóng vai trò như một “bà mối”, se duyên cho những tương tác giữa người với người, xóa nhòa đi sự cô độc thường thấy ở các đô thị lớn.

Aldo Van Eyck đã đúng khi nói “Mỗi thành phố phải giống như một ngôi nhà”. Và tại Đại Phước, ngôi-nhà-lớn ấy đang được xây dựng không chỉ bằng gạch đá, mà bằng sự thấu hiểu sâu sắc về nhịp sinh học của con người và tự nhiên. Đó là nơi kiến trúc không chỉ để ở, mà là để sống, để thở, và để yêu thương nhau nhiều hơn.