Kiến tạo “hồn làng” trong lòng phố

Tết Nguyên đán của người Việt có thể xem là một dịp lễ mang cội rễ nông thôn rõ nét, hình thành từ nền văn minh lúa nước, nơi nhịp thời gian sinh hoạt, lao động và tín ngưỡng gắn chặt với chu kỳ mùa vụ. Đây là thời điểm khép lại một năm canh tác, nghỉ ngơi, sum họp và chuẩn bị cho chu trình mới của đời sống nông nghiệp. Tết cũng là thời điểm để người Việt tìm về giá trị căn bản của cuộc sống: gia đình. Khác với các hội làng diễn ra ở đình, bến nước hay sân kho, Tết diễn ra chủ yếu trong phạm vi gia đình, dòng họ, bà con lối xóm, xoay quanh bàn thờ tổ tiên, gian bếp, hiên nhà và đường làng. Trong bối cảnh đô thị hôm nay, Tết đang được tổ chức chủ yếu tại các không gian công cộng – quảng trường, phố đi bộ, trung tâm thương mại – với hình thức gần với một hoạt động trình diễn lễ hội. Chợ hoa, xin chữ, biểu diễn nghệ thuật, trang trí Tết được sắp đặt theo kịch bản và thời điểm cụ thể, tạo nên không khí rộn ràng, dễ tiếp cận, nhưng cũng đồng thời đánh dấu một sự dịch chuyển quan trọng: Tết dần rời khỏi không gian nghỉ ngơi, hướng nội, quy mô nhỏ và ấm cúng của gia đình, xóm láng để tiến đến không gian mở, náo nhiệt, như cách hiểu về lễ hội năm mới ở phương Tây. 

Sự biến đổi này cho thấy những giới hạn của cấu trúc không gian vật chất và tinh thần của đô thị hiện đại. Chung cư cao tầng, khu ở khép kín và nhịp sống tăng tốc khiến các thực hành văn hóa dựa trên sự gặp gỡ, chia sẻ và tính cộng đồng khó có điều kiện tồn tại bền vững. Khi thiếu vắng những không gian trung gian giữa riêng tư và công cộng, Tết buộc phải đi ra quảng trường, trung tâm thương mại, trở thành lễ hội tập trung, thay vì lan tỏa trong các đơn vị nhỏ như gia đình, hàng xóm cùng tầng, cộng đồng khu nhà ở. Trong nhiều video phỏng vấn trẻ em được chia sẻ trên internet những năm gần đây, khi được hỏi “Tết là gì?”, không ít em trả lời bằng những hình ảnh mang tính tiêu dùng và giải trí: được lì xì, đi trung tâm thương mại, xem bắn pháo hoa hay đi du lịch cùng gia đình. Những câu trả lời ấy cho thấy Tết trong trải nghiệm của nhiều đứa trẻ đô thị đang dần tách khỏi các thực hành cộng đồng và đời sống gia đình mở rộng, thay vào đó gắn nhiều hơn với các hoạt động sự kiện và tiêu dùng.

Từ thực tế đó, câu chuyện Tết trong đô thị đặt ra yêu cầu về một cách tiếp cận phù hợp hơn ở góc độ kiến trúc và quy hoạch, giúp duy trì dòng mạch văn hóa dân tộc, tạo cảm giác thân thuộc cho những người di cư từ quê lên phố, nhưng vẫn phù hợp với lối sống, thẩm mỹ đô thị. 

Ý nghĩa của không gian thực hành xã hội

Triết gia Henri Lefebvre cho rằng không gian không chỉ là sản phẩm của thiết kế hay quy hoạch, mà chỉ thực sự có ý nghĩa khi được “sống”, được sử dụng và lặp lại trong đời sống hằng ngày. Ông phân biệt giữa không gian được vẽ trong đồ án và không gian được kiến tạo bởi các thực hành xã hội. Về cơ bản, không gian thực hành xã hội có thể hiểu là những không gian không chỉ để đi qua hay quan sát, mà để con người ở lại, tương tác và cùng làm một việc gì đó. Theo quan điểm của Lefebvre, không gian đô thị chỉ thực sự trở thành không gian xã hội khi nó được chiếm lĩnh bởi các thực hành đời sống hằng ngày: gặp gỡ, trò chuyện, trao đổi, chia sẻ, mua bán… 

Trong cách hiểu đơn thuần và phổ biến, không gian đô thị thường biểu đạt chức năng thuần túy, chẳng hạn sảnh chỉ để đi qua, quảng trường chỉ để sự kiện, hành lang chỉ để lưu thông. Nếu kiến trúc và quy hoạch tạo điều kiện cho những không gian đủ linh hoạt, quy mô vừa phải và gắn với đời sống hằng ngày, các thực hành văn hóa có thể tự nảy sinh, duy trì và truyền tiếp mà không cần kịch bản hay sự can thiệp thường xuyên. 

Bên cạnh đó, việc đưa các yếu tố truyền thống vào không gian sống thường dễ rơi vào hoài cổ giả tạo hoặc dừng lại ở trang trí bề mặt. Khi các mô típ trang trí dân gian được đưa vào kiến trúc mà không gắn với cách sử dụng, nhịp sinh hoạt và các nghi thức đi kèm, chúng trở thành những dấu hiệu văn hóa tĩnh, thiếu khả năng kích hoạt ký ức và hành vi. Truyền thống trong trường hợp này không còn là một phần của đời sống, mà chỉ là lớp trang trí mang tính biểu tượng, được sử dụng cho mục đích chụp ảnh. Quá khứ vẫn hiện diện, nhưng ở trạng thái tĩnh, bị tách khỏi hơi thở chân thực của đời sống. 

Để khắc phục những điều này, chúng ta cần phải tạo ra những không gian cho phép các thực hành văn hóa diễn ra: con người có thể tụ lại, cùng chuẩn bị, cùng chia sẻ và lặp lại những hành vi quen thuộc. Chỉ khi truyền thống được gắn với cách không gian được sử dụng và sống cùng mỗi ngày, nó mới thoát khỏi vai trò trang trí và trở lại là một phần hữu cơ của đời sống đô thị. 

Kiến tạo những không gian kết nối cộng đồng

Câu chuyện Tết trong đô thị chuyển sang một câu hỏi căn bản hơn: không gian sống hôm nay đang cho phép con người gặp gỡ, ở lại và chia sẻ với nhau đến mức nào? Bởi Tết, suy cho cùng, không tồn tại độc lập với đời sống, mà nảy sinh từ những mối quan hệ xã hội cụ thể, từ nhịp sinh hoạt thường ngày được làm chậm lại và được lặp lại theo một cách khác. Khi không gian đô thị thiếu vắng những khoảng dành cho sự kết nối ấy, Tết buộc phải rút lui vào các chương trình lễ hội hay hình thức trình diễn. Ngược lại, nếu kiến trúc và quy hoạch tạo ra những điều kiện để đời sống cộng đồng có thể tự diễn ra, hoạt động Tết sẽ tự nhiên xuất hiện như một phần của nhịp sống đô thị. Chính từ điểm này, việc kiến tạo những không gian kết nối cộng đồng trở thành chìa khóa quan trọng để Tết có thể sống lại giữa phố.

Một hướng tiếp cận quan trọng là nhìn lại vai trò của các không gian trung gian – những khoảng đệm giữa riêng tư và công cộng. Ở làng quê, hiên nhà, sân chung hay ngõ xóm chính là nơi các mối quan hệ xã hội được nuôi dưỡng, nơi mâm cỗ, nồi bánh chưng hay những cuộc trò chuyện ngày Tết diễn ra tự nhiên. Trong thành phố, những không gian như sảnh chung cư, hành lang, sân trong hay các khu sinh hoạt chung quy mô nhỏ, nếu được thiết kế linh hoạt và thân thiện, hoàn toàn có thể đảm nhận vai trò tương tự. Đó là nơi Tết có thể “len vào” đời sống, thay vì bị đẩy ra những không gian sự kiện xa lạ.

Bên cạnh đó, đã đến lúc cần dịch chuyển trọng tâm từ việc tái hiện hình thức truyền thống sang việc tổ chức lại cách con người sử dụng không gian, bởi truyền thống không nằm ở màu sắc hay họa tiết mà ở những hành vi, cử chỉ quen thuộc được lưu truyền qua thời gian. Nếu muốn nắm bắt dòng mạch văn hóa dân tộc, cần học từ logic không gian của làng: quy mô vừa phải để con người nhận ra và kết nối với nhau, khả năng linh hoạt giữa không gian cá nhân với không gian tụ hợp xã hội (ví dụ sân nhà, đầu ngõ), và sự mở vừa phải để cư dân tự do sử dụng theo nhu cầu của mình. Không gian Tết cần những khung nền như thế cho đời sống diễn ra: nơi có thể cùng nhau gói bánh, treo câu đối hay đơn giản là ngồi lại bên nhau uống chén trà và trò chuyện. Chính những thực hành nhỏ bé, tưởng như vụn vặt ấy mới là nơi ký ức được khơi dậy và truyền tiếp một cách tự nhiên, mang lại giá trị văn hóa bền bỉ. 

Hơn nữa, Tết trong đô thị cần được nhìn nhận như một trạng thái sống lan tỏa trong đời sống hằng ngày, chứ không phải một chuỗi hoạt động được sắp đặt và vận hành theo lịch trình. Khi Tết bị dồn nén vào các không gian sự kiện rộng lớn, nó dần biến thành một cảnh tượng để xem, một trải nghiệm thoáng qua để tham dự rồi nhanh chóng rút lui khỏi nhịp sống thường nhật. Tết cần hiện diện một cách âm thầm nhưng bền bỉ: trong những buổi gặp gỡ ngẫu nhiên, những bữa cơm chung, những khoảnh khắc chậm lại giữa đời sống hối hả. Khi ấy, Tết không còn phụ thuộc vào chương trình lễ hội, mà gắn chặt với nhịp sống của cư dân, tồn tại như một phần tự nhiên của đời sống đô thị. 

Những giải pháp trên đặc biệt có ý nghĩa với thế hệ trẻ và những người di cư từ quê lên phố. Khi không gian sống cho phép họ trải nghiệm Tết bằng cơ thể và cảm xúc, qua việc cùng chuẩn bị, cùng tham gia và cùng chia sẻ. Tết khi đó không còn là ký ức trưng bày, mà trở thành một phần của đời sống đô thị đương đại, nơi truyền thống được tiếp nối thông qua trải nghiệm sống chân thật. 

Cùng những không gian vị nhân sinh đón Tết

Các dự án bất động sản của Văn Phú đang đi theo một hướng tiếp cận tương thích với nhu cầu tái tạo đời sống cộng đồng trong đô thị đương đại. Thay vì chỉ tập trung vào quy mô hay hình thức kiến trúc, nhiều dự án của Văn Phú chú trọng tổ chức những không gian kết nối cộng đồng ở quy mô vừa và nhỏ, nơi con người có thể dừng lại, gặp gỡ và cùng chia sẻ đời sống thường nhật. Những hành lang chung cư được thiết kế rộng rãi để không chỉ là lối lưu thông, các khoảng sân xen giữa các tòa nhà đủ gần gũi để trẻ em chơi đùa, người lớn trò chuyện, hay các phòng sinh hoạt cộng đồng linh hoạt cho nhiều hoạt động khác nhau, tất cả tạo nên một mạng lưới không gian không quá riêng tư nhưng cũng không xa lạ như quảng trường hay trung tâm thương mại.

Chính những không gian trung gian ấy là nền tảng để các thực hành xã hội hình thành, từ những sinh hoạt giản dị hằng ngày đến những thời khắc mang tính nghi lễ như dịp Tết. Ở đó, cư dân có thể cùng nhau chuẩn bị một bữa ăn chung, treo vài câu đối, tổ chức một buổi gặp mặt nhỏ hay đơn giản là ngồi lại trò chuyện sau một ngày làm việc. Không gian không áp đặt kịch bản, mà mở ra khả năng để đời sống tự diễn ra theo nhu cầu và nhịp sống của cộng đồng.

Cách tiếp cận này cũng phản ánh rõ triết lý bất động sản vị nhân sinh mà Văn Phú theo đuổi: lấy con người làm trọng tâm trong quá trình kiến tạo không gian sống. Thông qua việc nghiên cứu toàn diện nhu cầu sinh hoạt, thói quen sống và các giá trị văn hóa đặc trưng của từng cộng đồng, từng địa phương, Văn Phú không chỉ xây dựng nhà ở, mà tạo điều kiện để hình thành những cộng đồng cư dân gắn kết, văn minh. Khi con người được đặt ở trung tâm, không gian sống trở thành môi trường nuôi dưỡng quan hệ xã hội, gắn kết cộng đồng. 

Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, nơi đời sống dễ bị chia cắt và cá nhân hóa, những không gian kết nối cộng đồng quy mô vừa và nhỏ ấy đóng vai trò như “hạ tầng mềm” của đô thị. Chúng giúp các giá trị văn hóa, trong đó có Tết, được duy trì thông qua trải nghiệm sống hằng ngày. Ở đó, truyền thống được tiếp nối một cách tự nhiên, lặng lẽ, thông qua chính cách con người ở cùng nhau trong không gian được kiến tạo vì con người. 

Bài viết có hữu ích với bạn không?

(0)