Kiến trúc an trú – khi ngôi nhà thành không gian chữa lành

“Bất kỳ công trình kiến trúc nào không truyền tải được sự thanh thản đều là một sai lầm” – Luis Barragán nói. Nhưng sự thanh thản có thể được truyền tải thông qua các bản vẽ kỹ thuật?

Bài phát biểu nhận giải thưởng Pritzker năm 1980 của Luis Barragán đã diễn ra như một buổi đọc thơ. Ở sân khấu thiêng liêng nhất của ngành kiến trúc thế giới, cha đẻ của kiến trúc hiện đại Mexico đã dùng nó để nói về những khái niệm mà ông cho rằng “đã bị các ấn phẩm về kiến trúc trên thế giới xóa sổ”.

Bằng chất giọng trầm ấm và chậm rãi, Luis Barragán đã nói về Sự tĩnh lặng; Sự cô tịch; Sự thanh thản; và Niềm Vui.

Sự tĩnh lặng. Trong những khu vườn và ngôi nhà do tôi thiết kế, tôi luôn cố gắng tạo điều kiện cho sự lắng đọng êm dịu bên trong, và trong những đài phun nước của tôi, sự tĩnh lặng cất lên tiếng hát.

Sự cô tịch. Chỉ khi giao hòa với sự cô độc, con người mới tìm thấy chính mình. Cô độc là người bạn tốt, và kiến ​​trúc của tôi không dành cho những người sợ hãi hay né tránh nó.

Sự thanh thản. Thanh thản là liều thuốc giải độc tuyệt vời và chân thực chống lại nỗi đau khổ và sợ hãi, và ngày nay, hơn bao giờ hết, nhiệm vụ của kiến ​​trúc sư là biến thứ đó thành vị khách thường trực trong ngôi nhà, bất kể xa hoa hay khiêm tốn đến đâu. Trong suốt sự nghiệp của mình, tôi luôn nỗ lực đạt được sự thanh thản, nhưng người ta phải luôn cảnh giác để không phá hủy nó bằng cách sử dụng bảng màu bừa bãi.

Niềm vui. Làm sao người ta có thể quên đi niềm vui? Tôi tin rằng một tác phẩm nghệ thuật đạt đến sự hoàn hảo khi nó truyền tải niềm vui thầm lặng và sự thanh thản.

Sự thanh thản của kiến trúc

Luis Barragán và nhiều kiến trúc sư cùng thời đã dành sự nghiệp để chống lại một định kiến: “Ngôi nhà là cái máy để ở”. Những sinh viên kiến trúc tại Việt Nam ngày nay vẫn còn có thể được nghe giảng viên của mình nêu ra tuyên bố đó: nó được đưa ra bởi một trong những cha đẻ của kiến trúc hiện đại, Le Corbusier. Ông viết câu đó trong bản tuyên ngôn nổi tiếng Vers une Architecture (1923).

“Ngôi nhà là một cỗ máy để sinh sống. Có phòng tắm, ánh nắng mặt trời, nước nóng, nước lạnh, hơi ấm tùy ý, bảo quản thực phẩm, vệ sinh, vẻ đẹp theo nghĩa cân đối. Ghế bành là một cỗ máy để ngồi, và cứ thế.”

Nếu nhìn vào lịch sử kiến trúc thế giới, có thể nhận ra tuyên bố của Le Corbusier mang ảnh hưởng tích cực thế nào đến sự phát triển của những tòa nhà. Từ chỗ muôn vàn các tiểu tiết trang trí rườm rà của các thời kỳ phong kiến, chúng ta có kiến trúc hiện đại với những đường nét khoáng đạt. Nhưng tất nhiên, các môn đồ của Le Corbusier có thể đã phiên dịch lời thầy “quá tay”, và tạo ra một thứ chủ nghĩa công năng khô cứng.

Oscar Niemeyer, kiến trúc sư vĩ đại người Brazil, từng phản bác sự khô cứng của chủ nghĩa công năng bằng quan điểm: “Kiến trúc không chỉ là vấn đề kỹ thuật hay vật liệu, mà là vấn đề của cảm xúc và sự kinh ngạc”.

                                                                      Một góc công trình của Baragan tại Mexico City, Mexico.

Và Juhani Pallasmaa, bậc thầy kiến trúc Phần Lan, viết trong cuốn “Đôi mắt của làn da” (1993):

“Trải nghiệm thính giác quan trọng nhất mà kiến ​​trúc tạo ra chính là sự tĩnh lặng. Kiến trúc thể hiện sự kịch tính của quá trình xây dựng được gói gọn trong vật chất, không gian và ánh sáng. Nói tóm lại, kiến ​​trúc là nghệ thuật của sự tĩnh lặng hóa đá.”

Cuối cùng, Luis Barragán đã quyết liệt tóm tắt: “Bất kỳ công trình kiến trúc nào không truyền tải được sự thanh thản đều là một sai lầm”.

Sự thanh thản? Đó dường như là một trong những xa xỉ phẩm mà chúng ta, những con người Việt Nam trong kỷ nguyên hiện đại, đang phải chật vật tìm kiếm mỗi ngày. Quá tải âm thanh. Quá tải các mối quan hệ. Quá tải công việc. Ngay cả trong những giờ phút tưởng như được một mình, chúng ta cũng có thể vô thức cầm chiếc điện thoại và rơi vào tình trạng quá tải truyền thông. Đây không phải là một vấn đề cá nhân, mà xã hội hiện đại được thiết kế để liên tục gia tăng cường độ của các tương tác.

                                                                                            Một công trình của Barragan.

Rất khó để tìm sự thanh thản, nếu nhớ rằng mô hình kinh doanh của các tập đoàn kinh tế lớn nhất thế giới, lại chính là việc thu hút sự chú ý của chúng ta. Bằng bất kỳ nội dung hay loại cảm xúc nào. Miễn là bạn tiếp tục ở lại trên nền tảng của họ.

Nơi ta có thể dễ dàng tạo ra sự thanh thản nhất, chính là mái nhà của mình, “bất kể xa hoa hay khiêm tốn đến đâu”, như lời của Barragán. Cánh cửa bước qua ngôi nhà, theo quan niệm của Pallasmaa, là một cổng dịch chuyển đến thế giới khác. 

Kiến trúc an trú là gì?

Sau những tuyên bố triết học của các bậc thầy, chúng ta phải xem xét “an trú” và “kiến trúc an trú” sẽ được định nghĩa như thế nào trong bối cảnh cụ thể của Việt Nam thế kỷ 21 – nơi tốc độ đô thị hóa đang diễn ra nhanh đến mức đôi khi xóa nhòa cả ranh giới giữa nhà và phố, giữa nghỉ ngơi và làm việc.

An trú, trước hết, không phải là sự trốn chạy thực tại. Nếu chúng ta xây một bức tường cao và đóng kín cửa lại, đó là sự giam cầm, không phải an trú. An trú (Sanctuary) phải là một trạng thái chủ động tìm lại sự cân bằng cho tâm trí. Theo đó, “Kiến trúc an trú” không chỉ là việc trồng thêm cây xanh hay sử dụng vật liệu tự nhiên. Nó là một phương pháp luận thiết kế dựa trên sự thấu cảm sâu sắc về hành vi con người, nhằm tạo ra những “Không gian biết thở”.

                                          Một công trình của Juhani Pallasmaa với những gốc cây xuyên qua mái nhà.

Khái niệm “thở” ở đây cần được hiểu theo nghĩa đa chiều. Về vật lý, đó là sự lưu thông của gió và ánh sáng, phá vỡ những vùng khí tụ. Nhưng quan trọng hơn là “thở” về mặt tâm lý. Đó là khi kiến trúc tự thân nó có khả năng gột rửa những rác thải thị giác, những ồn ào đô thị, để trả lại cho con người một khoảng không trong trẻo để đối thoại với chính mình.

Juhani Pallasmaa nói rằng “kiến trúc là nghệ thuật của sự hòa giải giữa cái tôi và thế giới”. Một ngôi nhà an trú phải là nơi các giác quan được vỗ về, không bị tấn công. Để ngôi nhà trở thành một trạm sạc năng lượng, thiết kế phải giải quyết vấn đề của tất cả các giác quan.

Thị giác: Giữa một thế giới ngập tràn rác thải thị giác, sự an trú bắt đầu từ sự tối giản. Không gian lưu trữ phải được thiết kế thông minh để “giấu” đi sự bừa bộn. Bảng màu trung tính, dịu mắt không chỉ là thẩm mỹ, nó là phông nền cho sự thanh thản.

Thính giác & Khứu giác: Sự sang trọng của thời đại mới không phải là dát vàng, mà là sự tĩnh lặng và trong lành. Đó là trạng thái “thở” đúng nghĩa: hít vào sự trong lành của thiên nhiên và thở ra những lo âu của khói bụi đô thị.

Rất ít chủ đầu tư quan tâm đến trạng thái này. Nhưng tại Văn Phú, các thiết kế đòi hỏi tiêu chuẩn gần 100% phòng khách đều sở hữu cửa lùa lớn và ban công. Cùng với chiều cao tiêu chuẩn 2.5m, thiết kế này không chỉ tối ưu hóa tầm nhìn mà quan trọng hơn là tạo không gian để gió tươi liên tục luân chuyển. Ngôi nhà thực sự đang “hô hấp” cùng nhịp với tự nhiên bên ngoài.

Xúc giác: Đó là việc kiến tạo những “góc chữa lành” mang tính cá nhân hóa cao độ. Một góc đọc sách bên cửa sổ, một khoảng ban công đủ rộng để trồng cây, hay một góc thiền tĩnh lặng. Cảm giác an toàn và riêng tư tuyệt đối chính là lớp da bảo vệ cuối cùng cho tâm hồn nhạy cảm của con người hiện đại.

Sự an trú có thể được quan tâm ngay từ mặt bằng. Trong một xã hội mà các thành viên gia đình thường “ẩn nấp” trong phòng riêng với thiết bị điện tử, Văn Phú thực hiện một cuộc cách mạng về bố trí mặt bằng: Tối ưu hóa Không gian chung. Diện tích phòng khách được ưu tiên tối đa để trở thành trung tâm của mọi hoạt động, nơi các thành viên buộc phải tương tác, trò chuyện và chia sẻ. Ngược lại, diện tích phòng ngủ được thu gọn vừa đủ. Tivi, bàn học, bàn làm việc ra khỏi phòng ngủ, mang một thông điệp mạnh mẽ về lối sống: Phòng ngủ chỉ để ngủ. Nó trả lại cho không gian nghỉ ngơi sự thanh khiết tuyệt đối, loại bỏ ánh sáng xanh và sự xao nhãng, giúp cư dân đạt được giấc ngủ sâu – hình thức hồi phục quan trọng nhất. 

“Sự tĩnh lặng cất lên tiếng hát”

Chúng ta cũng đang chứng kiến cuộc chuyển dịch quan trọng nhất của kiến trúc nhà ở đương đại: Từ “Xanh thị giác” sang “Xanh hành vi”.

Chúng ta đã quá quen với những tòa nhà được phủ xanh bề mặt. Nhưng đó chỉ là màu xanh thụ động. “Xanh hành vi” đòi hỏi kiến trúc sư phải tạo ra những kịch bản không gian mời gọi con người phải bước ra khỏi vùng an toàn của máy lạnh để chạm tay vào đất, đi bộ dưới tán cây và cảm nhận hơi nước bốc lên từ mặt hồ. Khi kiến trúc can thiệp và điều chỉnh hành vi sống tích cực, đó mới là sự chữa lành bền vững.

Một ví dụ tiêu biểu, là bản quy hoạch của Khu đô thị du lịch Đại Phước, một dự án nằm tại Nhơn Trạch, Đồng Nai, được phát triển bởi Văn Phú. Ở đây, chúng ta thấy sự hiện diện rõ rệt của tư duy “vị nhân sinh” và sự nỗ lực tìm kiếm sự thanh thản giữa dòng chảy cuộn trào của đô thị hóa.

Đầu tiên là sự thiết lập một “vùng đệm cô lập” tự nhiên. Có ba mặt giáp sông, dự án không cần xây những bức tường để ngăn tiếng ồn. Dòng nước trở thành một màng lọc tự nhiên, tách biệt cư dân khỏi bụi bặm và sự huyên náo. Đây là điều kiện tiên quyết của Barragán về sự cô tịch: một khoảng cách vật lý đủ xa để tâm trí được tĩnh lặng.

Tiếp đến là cách ứng xử với thiên nhiên: “Nương tựa thay vì cưỡng bức”. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, thay vì bê tông hóa bờ sông để ngăn nước, các kiến trúc sư tại Đại Phước đã chọn giải pháp kè mềm và kè bậc thang. Họ tạo ra những “mương sinh học” để dẫn nước mùa mưa và những quảng trường chìm. Khi trời nắng, đó là nơi vui chơi; khi mưa lớn, nó trở thành hồ chứa nước tự nhiên. Con người ở đây không sống trong những chiếc hộp tách biệt với thiên nhiên, mà sống nương theo nhịp thở của dòng chảy.

Điểm chạm tinh tế nhất của “Kiến trúc an trú” tại đây là việc khơi gợi ký ức và “cảm giác thuộc về” thông qua bản sắc bản địa. Thay vì sao chép kiến trúc Tây phương, dự án này kể câu chuyện của vùng đất Nhơn Trạch thông qua các phân khu mang tên “Dừa Nước”, “Trà”, và “Cốm”.

                                                                       Một góc phối cảnh khu Đô thị du lịch Đại Phước.

Hơn cả việc ngắm nhìn, dự án khuyến khích “Xanh hành vi” thông qua những chi tiết nhỏ nhưng đắt giá, như việc bố trí các hồ chứa nước tích hợp xe đạp xử lý nước. Khi cư dân đạp xe tập thể dục, họ cũng đồng thời tạo ra năng lượng để lọc nước cho hồ. Hành động chăm sóc bản thân gắn liền với hành động chăm sóc môi trường. Đó là lúc con người nhận ra mình là một phần hữu cơ của hệ sinh thái, chứ không phải kẻ thống trị nó.

Luis Barragán nói rằng sự thanh thản là liều thuốc giải độc cho nỗi đau khổ của thời đại. Nhưng sự thanh thản ấy không tự nhiên mà có.

Những trào lưu kiến trúc công trình và quy hoạch đương đại cho chúng ta thấy một hy vọng: Rằng ngôi nhà trong thế kỷ 21 không nhất thiết phải là một “cỗ máy để ở” tối tân lạnh lẽo. Nó hoàn toàn có thể là một nơi chốn để trú ẩn, một “thánh đường” của sự riêng tư, nơi công trình trở thành sân khấu cho cảm xúc con người lên tiếng.